GGM ve Sınır Dışı Sürecinde Milliyet Ne Değiştirir? Özbek, Rus, Türkmen ve Kırgız Vatandaşları

Bir yabancının hangi devletin vatandaşı olduğu; vize rejimini, seyahat belgesi teminini ve gönderileceği ülkedeki riskin araştırılmasını etkileyebilir. Buna karşılık milliyet, geri gönderme merkezinde daha az hakka sahip olmanın veya otomatik olarak daha uzun tutulmanın gerekçesi değildir. Özbek, Rus, Türkmen ve Kırgız vatandaşlarının durumunu karşılaştırırken giriş kuralları ile temel hakları, belgeli uygulama bulguları ile kişisel anlatıları ayırmak gerekir.

1. Dört milliyet için başlangıç noktası farklıdır

Umuma mahsus pasaportla seyahatte Özbekistan ve Kırgızistan vatandaşlarının vize muafiyeti, her 180 gün içinde 90 güne kadardır. Rus vatandaşları bakımından turistik ve iş görüşmesi amaçlı ziyaret başına 60 günlük sınır ile toplam 90/180 sınırı birlikte uygulanır. Türkmenistan vatandaşları ise umuma mahsus pasaportla vizeye tabidir. Bu karşılaştırma, çalışma veya öğrenim gibi özel amaçlı seyahatlerin ayrıca değerlendirilmesi gerektiği saklı tutularak yapılmalıdır.

Bu farkın pratik sonucu kalış ihlalinin başlangıcında görülür. Örneğin kesintisiz ziyaretinin 70. günündeki iki kişinin durumu yalnızca Türkiye’ye aynı tarihte girmelerine bakılarak değerlendirilemez. Rus vatandaşı için ziyaret başına 60 günlük sınır; Özbek veya Kırgız vatandaşı için önceki kalışları da içeren 90/180 hesabı önemlidir. Türkmen vatandaşı bakımından ise verilen vizenin koşulları ve varsa başka kalış hakkı okunmalıdır. Örnek, bir ihlal kararı değil, hangi belgenin önce inceleneceğini göstermektedir.

Vize farkı, temel hakların da aynı oranda farklılaşacağı anlamına gelmez. Hukuki karşılaştırmada ilk yapılacak iş, kişilerin gerçekten aynı durumda olup olmadığını belirlemektir: pasaport türü, izin geçmişi, ihlal süresi, tebligat, aile ilişkisi ve sağlık durumu eşleştirilmeden yalnızca milliyet üzerinden sonuç karşılaştırılamaz.

2. Sınır dışı kararı ile GGM’de tutulma ayrı işlemlerdir

6458 sayılı Kanun’un 54. maddesi, sınır dışı sebeplerini; 55. maddesi ise bu kapsamda olsa bile haklarında sınır dışı kararı alınmayacak kişileri düzenler. Valilikçe verilen sınır dışı kararı ile 57. maddeye dayanan idari gözetim kararı farklı hukuki işlemlerdir. GGM’de bulunmak bir ceza mahkûmiyeti değildir; kişinin özgürlüğünü kısıtlayan idari tedbirin ayrıca hukuki temeli bulunmalıdır.

Bir kişinin sınır dışı işlemine karşı dava açması, gözetimin kendiliğinden kalktığı anlamına gelmez. Gözetimin kaldırılması da sınır dışı kararını otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Yakınların “mahkemeye başvurduk ama neden hâlâ merkezde?” sorusu çoğu zaman bu ayrımla ilgilidir. Dosyada hangi karara karşı hangi talebin yapıldığı açıkça izlenmelidir.

Özbek, Rus, Türkmen veya Kırgız vatandaşları için kanunda farklı genel gözetim süreleri belirlenmiş değildir. Aynı şekilde sayılan milliyetlerden birinin her durumda GGM dışında bırakılacağına ilişkin genel bir sonuç kurulamaz. Gözetim gerekçesinin kişisel koşullarla ilişkilendirilmesi gerekir; uyruğun tek başına kaçma riski sayılması hukuki incelemenin yerini tutmaz.

3. Ortak başvuru yolları ve süreler

Sınır dışı kararına karşı, tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir; dava açıldığı kararı veren makama da bildirilir. Kanun’un 53/3. maddesi uyarınca yabancının rızası saklı olmak üzere dava açma süresinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işlemi uygulanmaz. Bu düzenleme dört milliyet için de aynı usul güvencesini sağlar.

İdari gözetim kararına karşı başvuru sulh ceza hâkimine yapılır. Hâkimin beş günlük inceleme süresi, yabancının itiraz için beş günle sınırlandığı anlamına gelmez. Başvuru gözetimi kendiliğinden durdurmaz; koşullar değişmiş veya ortadan kalkmışsa yeniden başvuru yapılabilir. Başvurunun hangi karara yöneldiğinin doğru gösterilmesi, yalnızca “serbest bırakılma” şeklinde belirsiz bir talepten daha işlevseldir.

Gözetimde olağan üst sınır altı aydır. Yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle sınır dışı işlemleri tamamlanamıyorsa en fazla altı ay daha uzatma yapılabilir. Her ay gereklilik incelemesi yapılması gerekir. Bir ülkenin belge düzenleme sürecinin yavaş ilerlemesi ile kişinin bilgi vermekten kaçınması aynı olgu değildir; uzatma gerekçesinde bu ayrım somutlaştırılmalıdır.

4. Milliyetin pratik etkisi nasıl değerlendirilir?

Özbekistan vatandaşları bakımından kalış kaydı ve turistik muafiyetin kapsamı; Türkmenistan vatandaşları bakımından vize ve seyahat belgesinin durumu ilk kontrol başlıkları arasındadır. Rus vatandaşları için ziyaret başına 60 gün ile toplam sürenin karıştırılıp karıştırılmadığı; Kırgızistan vatandaşları için 90/180 hesabı ve önceki seyahatler incelenir. Bunlar, giriş rejiminden doğan belgelenebilir farklardır; belirli bir milliyet hakkında kişilik veya davranış yargısı değildir.

Gönderme işleminin fiilen yürütülmesinde kimliğin doğrulanması, geçerli seyahat belgesi, ilgili devlet makamlarıyla yazışmalar ve seyahat organizasyonu önem taşıyabilir. Ancak “Türkmenler daha uzun tutulur” veya “Ruslar daha kolay çıkarılır” gibi bir iddia için karşılaştırılabilir ve güncel veri gerekir. Merkez, dönem, hukuki statü, belge eksikliği ve kişisel koşullar kontrol edilmeden bu tür genellemeler kanıtlanmış sayılmaz.

Bu nedenle avukatın araştıracağı somut soru, kişinin milliyeti nedeniyle varsayılan bir sonuç değil, dosyada işlemin neden ilerlemediğidir. Pasaport mevcut mu? Belge talebi ne zaman gönderilmiş? Cevap gelmiş mi? Yabancıdan hangi iş birliği istenmiş ve bu talep anlaşılır biçimde bildirilmiş mi? Bu soruların cevapları, ölçülülük ve gözetimin sürdürülmesi incelemesine somut malzeme sağlar.

5. Dil desteği hak kullanımını belirler

Özbekçe, Türkmence, Kırgızca veya Rusça konuşan bir kişinin Türkçe hukuki metni anlayabildiği varsayılmamalıdır. Rusça bilmek de bu dört milliyetin bütün mensupları için ortak bir özellik olarak kabul edilemez. Tebliğ edilen kararın sonucu, başvuru yolu ve süresi kişinin anlayabileceği biçimde açıklanmalıdır. İmza atılmış olması, her olayda bilgilendirmenin yeterli yapıldığını tartışmasız hâle getirmez.

TİHEK’in Ağustos 2025’te yayımlanan 2024 yılı UÖM raporu, ziyaret edilen bazı GGM’lerde haklar konusunda sistematik bilgilendirme, adli yardıma erişim bilgisi ve avukatla mahrem görüşme bakımından sorunlar ve tavsiyeler içerir. Aynı rapor olumlu fiziki koşulları da kaydeder. Bu bulgular bütün merkezlere veya bütün tarihlere genellenmemeli; dört milliyet arasında ayrımcılık bulunduğunun doğrudan kanıtı olarak kullanılmamalıdır.

Anlaşılmayan belgelerde tercüme talebi ve karşılaşılan engel kayıt altına alınmalıdır. Özellikle gönüllü dönüş, ülkeye gönderilmeye rıza veya başvurudan vazgeçme içerikli belgelerde beyanın anlamı açıklığa kavuşturulmalıdır. Gerçek ve bilgilendirilmiş irade, yalnızca formun başlığına bakılarak değerlendirilemez. Avukata ulaşma ve belge örneği edinme bu nedenle önemlidir.

6. Geri gönderme yasağı: ülke adı yetmez

Kanun’un 4. maddesindeki geri gönderme yasağı ile 55. maddesindeki koruyucu hâller herkes bakımından değerlendirilmelidir. Kişinin gönderileceği yerde işkence veya kötü muamele riski, ciddi sağlık sorunu ya da başka bir koruyucu durum varsa bunların somutlaştırılması gerekir. Milliyet tek başına koruma garantisi vermediği gibi koruma ihtimalini de ortadan kaldırmaz.

Rusya’daki belirli bir olay, Özbekistan’daki kişisel bir soruşturma veya Türkmenistan ya da Kırgızistan’daki özel tehdit iddiası, o ülkenin bütün vatandaşlarının aynı risk altında bulunduğunu göstermez. Güncel ülke bilgisi; kişinin kimliği, geçmişi, isnat edilen davranışı ve belgeleriyle ilişkilendirilmelidir. Bu örnekler ülkelere ilişkin güncel risk tespiti değil, bireyselleştirilmiş incelemenin nasıl kurulacağına ilişkin açıklamadır.

AYM’nin Y.T. kararı, kötü muamele riski ileri sürülen sınır dışı işlemlerinde etkili başvurunun önemini ortaya koyar. AİHM’nin Abdolkhani ve Karimnia/Türkiye kararı da geri gönderme riski, hukuki yardım ve gözetimin kanuniliği açısından temel güvenceleri ele alır. Kararlar eski olaylara ve dönemin hukukuna ilişkindir; bugün kullanılan başvuru süresi ve merci doğrudan güncel kanundan belirlenmelidir.

Uluslararası koruma başvurusu, sırf daha uzun kalış elde etmek için kullanılacak bir ikamet türü değildir. Gerçek koruma ihtiyacı varsa talep ve dayanakları açıkça sunulmalıdır. Mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma ayrımı da yalnızca pasaporttan hareketle sonuçlandırılmamalıdır. Özellikle coğrafi ölçüt ve olayların niteliği, Kanun’un 61–63. maddeleri çerçevesinde incelenmelidir.

7. Gözetim yerine alternatifler ve somut dosya hazırlığı

Belirli adreste ikamet veya düzenli bildirim gibi 57/A kapsamındaki alternatifler, kişinin koşullarına uygun biçimde talep edilebilir. Sabit adres, aile bağları, sağlık ve bakım ihtiyacı gibi belgeler, neden daha hafif bir tedbirin yeterli olacağını açıklamak için kullanılmalıdır. Akademik literatürde de alternatifler, özgürlük kısıtlamasının ölçülülüğü bakımından ele alınmaktadır; bu yaklaşım otomatik tahliye formülü değildir.

Dosyada pasaport ve izin geçmişi, bütün kararlar, tebligatlar, sağlık kayıtları, aile ve adres belgeleri bir araya getirilmelidir. Ayrımcı veya kötü muamele iddiası varsa tarih, yer, somut davranış, tanık ve mevcut deliller belirtilmelidir. TİHEK’e başvuru veya suç iddiasında yetkili makamlara bildirim, sınır dışı ve gözetim kararlarına ilişkin yargısal başvuruların yerine geçmez. Her hukuki yol, kendi amacı ve süresi içinde takip edilmelidir.

Pratik sonuç

Milliyet, giriş rejimini ve ülkeye özgü belge/risk incelemesini etkiler; temel usul güvencelerinin yerine geçmez. İyi bir hukuki değerlendirme, “hangi milletten?” sorusunu “hangi statüde, hangi kararla, hangi gerekçeyle ve ne zamandan beri?” sorularıyla tamamlar. Bu makale genel bilgilendirmedir; her kişinin süresi, başvuru yolu ve koruma ihtiyacı kendi dosyasında değerlendirilmelidir.

Kaynakça

Mevzuat ve çevrimiçi kaynaklar için kontrol tarihi: 12 Eylül 2026. Kaynak numaraları dipnotlarda gösterilmiştir.

• [1] Dışişleri Bakanlığı, Yabancıların Tabi Olduğu Vize Rejimi, ilgili ülke başlıkları (tarihsiz, güncel çevrimiçi liste). Kaynağa erişim
• [2] Türkiye Cumhuriyeti Taşkent Büyükelçiliği, Vize bilgi notu, Özbekistan vatandaşlarının turistik seyahatleri. Kaynağa erişim
• [3] Rusya Dışişleri Bakanlığı Konsolosluk Dairesi, Vize/vizesiz seyahat rejimleri listesi, Türkiye satırı ve 60 günlük muafiyet dipnotu. Kaynağa erişim
• [4] Dışişleri Bakanlığı Konsolosluk İşlemleri, Türkmenistan vatandaşlarına vize muafiyetinin kaldırılması duyurusu, 14.09.2022; 6034 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı. Kaynağa erişim
• [5] Kırgız Cumhuriyeti yurt dışında istihdam bilgilendirme portalı, Türkiye Cumhuriyeti ülke rehberi, 90/180 gün açıklaması. Kaynağa erişim
• [6] 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, özellikle m.4, 7–11, 19–33, 53–59, 61–63. RG 11.04.2013/28615; değişiklikleri işlenmiş Bakanlık nüshası. Kaynağa erişim
• [7] Göç İdaresi Başkanlığı, Sınır Dışı Etme: yargı yolu, idari gözetim ve alternatif yükümlülükler (tarihsiz). Kaynağa erişim
• [8] TİHEK, İşkence ve Kötü Muameleye Karşı Ulusal Önleme Mekanizması 2024 Yılı Raporu, Ağustos 2025, basılı s.31–34. Kaynağa erişim
• [9] AİHM, Abdolkhani ve Karimnia/Türkiye, No: 30471/08, 22.09.2009, özellikle §§ 72–75, 108–117, 125–135. Kaynağa erişim
• [10] AYM Genel Kurulu, Y.T., B. No: 2016/22418, 30.05.2019; RG 09.07.2019/30826; etkili başvuru hakkı ve pilot karar. Kaynağa erişim
• [11] Elif Ağca, “Türk Yabancılar Hukukunda İdari Gözetime Alternatif Yükümlülükler”, EBYÜHFD, 29(2), 2025, s.1145–1199, DOI:10.60002/ebyuhfd.1737567. Kaynağa erişim

Bu makale, mevzuat ve resmî kaynaklardaki güncel bilgiler esas alınarak 12 Eylül 2026 tarihi itibarıyla hazırlanmıştır. Genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayınız bakımından bir avukata danışmanızı öneririz.